Lịch Việt Nam và lịch Trung Quốc khác nhau ở đâu

Lịch Việt Nam và lịch Trung Quốc là hai lịch cùng họ: đều là lịch âm dương, đều tính tháng theo chu kỳ trăng và tính năm theo vị trí mặt trời, đều dùng hai mươi tư tiết khí để giữ cho các tháng không trôi khỏi mùa. Vì vậy phần lớn các năm hai lịch cho kết quả giống nhau, và người dùng thường mặc định chúng trùng khớp. Nhưng đã có những năm Tết hai nước lệch nhau một ngày, và cũng có trường hợp lệch cả tháng do tháng nhuận được đặt khác. Bài viết giải thích ba nguyên nhân và cách xử lý khi gặp trường hợp lệch.

Cùng quy tắc nhưng khác múi giờ

Quy tắc cốt lõi của lịch âm dương rất ngắn: tháng bắt đầu vào ngày có trăng non, tháng có 29 hoặc 30 ngày, và năm có thêm một tháng nhuận khi cần để các tháng không lệch khỏi mùa.

Khác biệt nằm ở bước quy đổi. Trăng non là một thời điểm, xảy ra cùng lúc trên toàn cầu, nhưng “ngày” thì tính theo múi giờ địa phương. Việt Nam dùng UTC+7, Trung Quốc dùng UTC+8. Hai múi giờ cách nhau một giờ, và một giờ là đủ để đẩy một thời điểm sang ngày bên cạnh khi nó rơi gần nửa đêm.

Nhiều tài liệu về lịch Việt Nam cũng ghi rằng cách tính đã thay đổi theo thời gian: trước năm 1968 lịch được tính theo múi giờ Bắc Kinh, sau đó chuyển sang múi giờ Hà Nội. Nếu ghi chú này đúng thì các ngày trước 1968 sẽ khớp với lịch Trung Quốc nhiều hơn là các ngày sau đó. Với người tra ngày sinh cũ, đây là chi tiết đáng lưu ý.

Với người chỉ cần kết quả chứ không cần biết cơ chế, cách thực dụng là tra ngày trên lịch vạn niên theo đúng nước nơi ngày lễ được tổ chức, rồi ghi lại cả ngày âm và can chi để đối chiếu về sau.

Vì sao một giờ làm lệch một ngày

Hãy hình dung trăng non xảy ra lúc 23 giờ 40 theo giờ Hà Nội. Theo UTC+7, thời điểm đó thuộc ngày hôm nay, nên hôm nay là mùng một. Cùng thời điểm đó theo giờ Bắc Kinh là 0 giờ 40 ngày hôm sau, nên lịch Trung Quốc ghi mùng một vào ngày hôm sau. Hai lịch lệch nhau đúng một ngày, dù cả hai đều tính đúng theo múi giờ của mình.

Hiệu ứng này không xuất hiện đều đặn. Nó chỉ xảy ra ở những tháng mà trăng non rơi vào khoảng một giờ quanh nửa đêm, nên có năm lệch, có năm không, và ngay trong một năm có thể có tháng lệch, tháng không. Đó cũng là lý do người dùng hay nói “lịch này thỉnh thoảng sai một ngày” — thực ra không sai, chỉ là khác múi giờ.

Cơ chế tương tự cũng áp dụng cho tiết khí, vì tiết khí cũng là một thời điểm được quy về ngày. Một tiết rơi vào cuối buổi tối theo giờ Bắc Kinh có thể rơi sang ngày hôm sau theo múi giờ địa phương phía đông, hoặc vẫn ở ngày hôm trước ở phía tây. Điều này khiến ngày in trên lịch của hai nước có thể lệch một ngày ở một số tiết, dù cùng một quy tắc tính.

Trường hợp 2007: Tết lệch một ngày

Ví dụ rõ nhất là năm 2007. Tết Việt Nam rơi vào 17 tháng 2, còn Tết Trung Quốc rơi vào 18 tháng 2. Hai lịch dùng cùng quy tắc, cùng loại dữ liệu thiên văn; khác biệt đến từ múi giờ dùng để xếp trăng non vào ngày.

Không lịch nào sai. Mỗi lịch đúng trong hệ quy chiếu của mình. Điều đáng chú ý là độ lớn của hiệu ứng: đúng một ngày, trong một năm, ở một mốc, và nguyên nhân chỉ là chênh lệch một giờ.

Cơ chế này cũng giải thích vì sao cùng một ngày sinh, tra trên lịch của nước này và lịch của nước kia có thể ra hai ngày âm khác nhau. Cách đổi ngày sinh và cách ghi chú tháng nhuận được trình bày trong bài về cách tra ngày sinh âm lịch.

Cách kiểm tra khi gặp trường hợp lệch rất đơn giản. Mở lịch của mỗi nước, chọn cùng một ngày dương lịch, và so hai thứ: ngày âm và can chi của ngày. Nếu can chi khớp mà ngày âm lệch một ngày, nguyên nhân là múi giờ. Nếu cả hai đều khớp thì hai lịch đang nói về cùng một ngày.

Khi tháng nhuận được đặt khác nhau

Khác biệt loại thứ hai nghiêm trọng hơn: tháng nhuận có thể rơi vào tháng khác nhau giữa hai lịch. Quy tắc là tháng âm nào không chứa tiết khí lớn thì là ứng viên cho tháng nhuận, nhưng để áp dụng quy tắc đó phải có cả thời điểm trăng non và thời điểm tiết khí. Sai lệch ở một trong hai đầu vào có thể làm tháng nhuận dịch sang tháng khác.

Khi điều đó xảy ra, hai lịch không lệch một ngày mà lệch cả tháng: Tết hai nước rơi vào hai ngày cách nhau gần một tháng. Trường hợp này hiếm nhưng có thật trong lịch sử, và là lý do không nên suy ngày Tết của nước này từ lịch của nước kia khi tra các năm xa.

Với các năm gần đây, hai lịch thường trùng nhau ở phần lớn các mốc. Năm 2027, theo dữ liệu lịch vạn niên dùng ở đây, mùng một Tết là 6 tháng 2 và năm không có tháng nhuận; bảng tháng đầy đủ nằm trong bài lịch âm 2027.

Khi tra các năm xa hơn, nhất là trước năm 1968, nên tra trên lịch của chính nước đó thay vì suy từ lịch nước kia. Sai số khi suy sẽ không chỉ là một ngày mà có thể là cả tháng, và loại sai số này không thể phát hiện bằng cách kiểm tra vài ngày gần đó.

Vì sao hai cột nên làm cũng khác

Khác biệt loại thứ ba không liên quan đến thiên văn mà đến biên soạn. Cột nên làm, cột không nên làm, tên thần trực nhật và các mục phụ đều lấy từ sách ngày truyền thống, và các nhà biên soạn khác nhau có thể chọn sách khác nhau, thêm tập quán địa phương hoặc xử lý chỗ mâu thuẫn theo cách riêng.

Kết quả là hai lịch có thể khớp hoàn toàn về ngày âm và can chi mà vẫn khác nhau ở việc ngày đó có thuận cho cưới hỏi hay không. Đây là chuyện bình thường: ngày âm là kết quả tính toán, còn danh sách việc là kết quả biên soạn.

Xung và hướng xung thường khớp nhau vì chúng suy ra trực tiếp từ chi của ngày. Chỗ dễ khác là hai cột việc, thường lệch một hai mục trong cả chục mục. Cách đọc từng mục, kể cả xung và hướng xung, được trình bày trong bài xem ngày tốt xấu theo Hoàng Đạo.

Cách dùng hai lịch cho đúng việc

Bước đầu là xác định hệ quy chiếu. Nếu ngày lễ được tổ chức ở Việt Nam, tra lịch Việt Nam. Nếu là ngày lễ của cộng đồng gốc Hoa theo lịch Trung Quốc, tra lịch Trung Quốc. Trộn hai nguồn cho cùng một việc là cách chắc chắn nhất để có hai ngày khác nhau.

Bước thứ hai là kiểm tra múi giờ của nguồn. Một nguồn không ghi rõ múi giờ thì không thể đối chiếu với nguồn có ghi, và so sánh hai nguồn như vậy chỉ tạo ra khác biệt giả.

Bước thứ ba là so sánh đúng lớp thông tin. So ngày âm và can chi trước; nếu khớp thì khác biệt còn lại nằm ở phần biên soạn, không phải phần tính toán. Nếu ngày âm khác một ngày, gần như chắc chắn là do múi giờ; nếu khác cả tháng, phải xem lại tháng nhuận.

Bước thứ tư là giữ một nguồn cho cả chu trình. Đổi ngày trên một nguồn rồi tra hằng năm trên nguồn khác là cách phổ biến nhất để một gia đình có hai ngày cho cùng một dịp.

Khi cần kiểm tra lại, cách nhanh nhất là mở lịch vạn niên, chọn đúng ngày và đọc ngày âm cùng can chi của ngày đó, rồi so với nguồn còn lại theo từng lớp thông tin.

Với phần lớn nhu cầu — cưới hỏi, giỗ chạp, làm sinh nhật âm lịch — hai lịch cho cùng một kết quả, và câu hỏi “lịch nào đúng” không có ý nghĩa thực tế. Câu hỏi có ý nghĩa là “ngày này được tổ chức theo lịch nào”.

Chỉ cần nhớ ba điểm: khác múi giờ gây lệch một ngày, khác cách đặt tháng nhuận gây lệch cả tháng, và khác nguồn biên soạn gây lệch phần danh sách việc. Xác định đúng loại khác biệt thì việc chọn ngày trở nên rõ ràng, không cần tranh cãi ai đúng ai sai.